News

Ilma

Ikun Imbierek l-Ilma!

"Tkun imfahhar,
Mulejja, f'Huna l-Ilma,
hekk mehtieg u umli, siwi u safi."

Ghanja tal-Hlejjaq :Talba ta' San Frangisk t'Assisi.

jikteb Dr Mario Saliba

Minkejja li l-ilma huwa l-iktar eliment komuni fid-dinja u tlett kwarti minn wicc id-dinja tikkonsisti minn ibhra, ocejani, xmajjar u ghadajjar, hemm nuqqas ta' ilma ghall-uzu tal-bniedem biex jixrob, jinhasel u jkabbar il-prodotti agrikoli. L-uzu ta' l-ilma tant zdied li llum hawn nuqqas serju ta' ilma li sahansitra l-Gnus Maghquda qed tghid li hawn krizi ta' l-ilma. Fil-fatt l-istess Gnus Maghquda sejhet forum globali li sar bejn is-16 u u t-23 ta' Marzu 2003 fi Kyoto l-Gappun. F'dan il-forum it-tema kienet - Ilma ghan-Nies, Ilma ghall-Hajja. F'dan il-forum kien hemm prezenti 10,000 delegat minn 150 pajjiz differenti.

L-ilma huwa meqjus bhal dritt fundamentali ghax minghajru l-bniedem ma' jistax jghix. Minkejja dan 15% biss mill-popolazzjoni tad-dinja ghandhom ilma fil-vit. Huwa kalkulat li fid-dinja hawn biljun ruh li ma ghandhomx access ghal ilma nadif. Kull bniedem ghandu bzonn madwar 50 litru ilma kuljum ghall-bzonnijiet tieghu ta' ikel u ta' hasil. Izda l-maggoranza tal-popolazzjoni tad-dinja ghandha biss 4 litri ilma ghad-disposizzjoni taghha u hafna minn dawn in-nies lanqas vit ma ghandhom! Sitt elef ruh imutu kuljum minhabba d-dijarija kawzata minn ilma kontaminat. Mitejn miljun ruh kull sena jimirdu b'xi tip ta' mard kawzat minn ilma kontaminat jew min-nuqqas ta' ilma. Il-konsum ta' l-ilma zdied bid-doppju f'dawn l-ahhar 50 sena. Sebghin fil-mija ta' l-ilma jintuza ghall-agrikultura u 20% ohra ghall-industrija. Hafna minn dan l-ilma jintrema. Wiehed jista' jirrejalizza li 10% biss mill-ilma konsmat jintuza mill-bniedem!

F'dan il-forum dinji minkejja li ssemmew diversi teknologiji moderni kif nistghu ntejbu l-provista ta' l-ilma l-punt principali kien li kulhadd ghandu obbligu li jibza' ghal l-ilma, anke pajjizi kbar li ghandhom ix-xita s-sena kollha! Barra minnhekk kull teknologija moderna li tista' tigi applikata tqum il-flus. Is-sigriet huwa t-tnaqqis tal-hela, l-ilquh ta' l-ilma tax-xita biex ma jintilifx fil-bahar billi jintuzaw sistemi antiki. Dawn il-pariri jridu jigu applikati madwar id-dinja kollha biex fi zmien 10 snin ohra n-numru ta' nies neqsin mill-ilma jonqos bin-nofs.

Hawn Malta tant ghandna nuqqas ta' ilma li ta' kull sena d-domanda qed tkun ikbar mill-provista. Minkejja dan, ahna l-Maltin bhala poplu ma' tantx nibzghu ghall-ilma. Ftit nafu xi jfisser nuqqas ta' ilma. Mhux ta' b'xejn li meta nispiccaw naghmlu xi gurnata jew tnejn minghajr ilma kulhadd igerger u jeqred. Il-mod kif ahna nipproducu l-ilma permezz ta' sistemi ta' reverse osmosis iqum il-flus. L-ilma li ntellghu minn taht l-art huwa limitat u irid jigi kkontrollat ukoll. Minkejja l-kontroll li sar ghadek issib min itellgha l-ilma bla kontroll illegalment.

Ix-xitwa li ghaddiet (2002/2003) kellna stagun tajjeb ta' xita ghax ghamlet madwari 532mm ta' xita mill-1 ta' Settembru 2002 sa' l-ahhar ta' Gunju. Minkejja dan kemm salvajna minn dan l-ilma kollu li l-Bambin bghatilna? Kont ilni s-snin ma nara l-ilma safi niezel mal-gnub tal-passaggi fir-raba'. Kont niehu gost waqt xi passiggata f’Wied Bingemma jew Wied ir-Rihan nara dik il-hdura u n-nixxieghat ta' l-lilma gieri hafif u safi lest ghat-tisqija tal-prodotti agrikoli u s-sigar tal-laring u tal-lumi li huma l-ghaxqa ta’ dawn il-gonna. F’positijiet ohra l-widien ghalkemm mfawrin bl-ilma dan sfortunatament spicca fil-bahar. Dan qed jigri ghax qabel ix-xitwa l-widien baqghu ma tnadfux. Ghalhekk mill-ewwel jintlew bl-ilma u dan jibqa' sejjer fil-bahar. Dan minhabba li l-widien ma' ghandhomx ilquh tajjeb. Din hija hasra meta nafu kemm hawn Malta ghandna nuqqas ta' ilma. Konna ilna zmien twil ma' naraw din il-kwantita' ta' ilma fil-widien. Hemm bzonn ta' pjan serju u mahsub biex il-widien taghna jitnaddfu fis-sajf u jsir ilquh tajjeb biex iktar ilma ikun preservat. Hasra tara dak l-ilma kollu jintrema fil-bahar. Tajjeb li l-ilma li jibghatilna l-Bambin nippreservawh u nuzawh ghall-agrigultura izda rridu nsemmu wkoll li l-ilma li hemm taht l-art li in-natura tahzen ghalina ma neqirduhx billi intaqbu ghalih b’mod eccessiv kif ukoll illegali. Dan huwa tip ta’ serq u abbuz ta’ min jikkundannah minhabba l-hsara li qed ssir lill-water table u qed ikollna kwalita’ ta’ ilma taht l-art b’mod kbir ta’ melh.

Sistemi ohra ghall-preservazjoni ta' l-ilma ghandhom jittiehdu fuq bazi individwali. Fosthom wiehed jista' jsemmi l-uzu tal-gwiebi u tankijiet fuq il-bjut. Min jista' jaghmel gibja d-dar ikun qed jinvesti tajjeb. Illum jezistu sistemi biex l-ilma li jingabar minn tax-xita jkun jista' jigi ppurifikat permezz ta' metodu biologiku li jirrendi l-ilma tajjeb ghall-hasil u t-tisqija. Hemm imbaghad sistemi ohra li l-ilma jista' ukoll ikun ippurifikat iktar biex jintuza ghax-xorb. Meta titkellem ma' ingeniera esperti fuq din il-materja dawn jghidulek li biex wiehed jaghmel sistema bhal din fid-dar tieghu tkun trid biss kapital darba ghax is-sistema hija wahda semplici u ma tinhtiegx xi teknologija avvanzata u lanqas spejjez biex izzommha. F'Malta nipproducu tip wiehed ta' ilma. Dan jintuza kemm ghax-xorb, ghall-industrija u ghall-agrikultura. Hamsin fil-mija minn dan l-ilma jintrema fid-drenagg. Hemm sistemi fejn l-ilma tad-drenagg jista' ikun ippurifikat biex jintuza' ghat-tisqija. Dawn huma affarijiet li fil-futur qarib irridu nibdew nahsbu fihom u nghamluhom ghax il-problema ta' l-ilma hawn Malta ga tinhas. Fil-futur l-ilma ser jigi jqumilna ferm aktar milli jiswa illum u l-ebda sussidju tal-gvern ma jkun jista' jaghmel tajjeb ghal din l-ispiza fil-produzzjoni ta' l-ilma. Minkejja dan kollu l-ilma f'Malta ghadu prodott irhis! Forsi din hija r-raguni li hafna minna juzaw bla razan! 'Il quddiem l-affarijiet iridu jinbidlu u l-ilma ser ikun jiswa' lill-konsumatur iktar. Irridu noholqu kuxjenza nazzjonali biex nibzghu iktar ghall-ilma u jkun hemm incentivi min-naha tal-gvern biex iktar nies juzaw sistemi li semmejna iktar 'il fuq.

Forsi problema ohra li ghandna hawn Malta hija li madwar 30% mill-provista ta' l-ilma qed tisparrixxi minghajr hadd ma' jaf fejn. Dan jigri minhabba hsarat ta' pajpijiet qodma tad-distribuzzjoni ta' l-ilma, hsarat fil-mejns u rridu nsemmu wkoll is-serq ta' ilma minn individwi. Hasra meta tara hsara f'xi mejn ta' l-ilma u l-ilma jdum hiereg u jinhela ghax ikun hemm dewmien biex din l-hsara tissewwa. Dawn affarijiet xi hadd irid jaghti kont taghhom. Imbaghad mhux l-ewwel darba ukoll li tara lil xi whud bil-hospajp imqabbad mal-vit jahslu l-bankina u quddiem id-dar. Din hija xi haga tal-misthija u turi certa egoizmu minn min jaghmilha. L-ilma ma ghandux jintuza' b'dan il-mod. Dawn ghax jifilhu jhallsu jahlu kemm iridu!

L-ilma tant sar prezzjuz u importanti u hemm bzonn li nibzghu ghalih li anke pajjizi li ghandhom hafna minnhu minhabba l-ammont ta' xita li ghandhom qed jaghmlu kampanji pubblici biex ma jkunx hemm hela ta' ilma bla bzonn. L-ilma ghandna nuzawh tajjeb minghajr hela. Dak li jghodd ghal pajjizi ferm ikbar minn Malta jghodd iktar ghalina. Dan is-sajf rajna nixfa kbira mawdar l-Ewropa minhabba nuqqas ta’ xita flimkien ma’ shana kbira li kienet rekord. Il-Gnus Maghquda bir-ragun hija mhassba dwar l-ilma. Hemm bzonn ta' inqas hela ta' ilma, ilquh ahjar ta' l-ilma tax-xita, uzu ahjar ta' l-ilma ghall-industrija u l-agrikultura u distribuzzjoni ahjar ta' l-ilma lill-popli kollha tad-dinja biex jonqos il-guh u l-mard. F'kull pajjiz fid-dinja trid tidhol sistema fejn 40% ta' l-ilma uzat irid jerga' jintuza' ghall-industrija jew l-agrikultura. Huwa kkalkulat li fil-futur jinhtie[ iktar ilma ghall-agrikultura biex din tkun tista' tlahhaq mad-domanda ta' l-ikel mehtieg. 70% ta' l-ilma ga qed jintuza' ghat-tisqija ta' prodotti agrikoli. Dan l-ammont ser jizdied fil-futur u ghalhekk jekk ma jinstabux sistemi ta' presevazzjoni ta' l-ilma d-domanda tista' tkun akbar mill-provista! Dan jista' jwassal biex certi pajjizi ma jkunux jistghu jlahhqu biex jipproducu l-ammont ta' ilma mehtieh bir-rizultat li jbatu l-guh.

Minn dan naraw kemm huwa importanti li nibzghu ghall-ilma. Illum ma' tantx ghadna naraw pubblicita' biex it-tfal taghna u ahna l-kbar nibzghu ghall-ilma. Kulmin jahli l-ilma jkun qed jaghmel dnub kontra l-umanita'. Ftit nirrealizzaw kemm hawn nies neqsin minn dan l-element tassew bzonjuz li minghajru ma tistax tghix. Fuq livell lokali, nafu lin-Nadur huwa post agrikolu u l-ilma huwa xi haga indispensabbli g]all-bdiewa taghna. Is-serq ta’ l-ilma mhux biss huwa hazin izda qed issir hsara rreparabbli li ser nbatuha l-bdiewa stess fil-futur.