Dun Karm Caruana

50 ANNIVERSARJU MILL-EWWEL KTIEB STORIKU NADURI 
TAL-KAN. DUN KARM CARUANA
"IN-NADUR u t-Tempju TiegHu Monumentali"

  kitba ta' Dun Duminku Camilleri

Kien appuntu 50 sena ilu, fis-sena 1953, meta hareg ghad-dawl l-ewwel ktieb storiku fuq l-istorja tar-rahal u l-parrocca tan-Nadur, iddedikati lill-Appostli San Pietru u San Pawl.  Dan kien il-hdax il-ktieb mit-tnax il-wiehed li kiteb u ppubblika l-Kan Dun Karm Caruana, patrijott kbir ta' din l-gholja li fuqha twieled, ghex u miet. Izda qabel ma nikkummenta u nanalizzaw dan il-ktieb, sewwa li naghtu xi ftit il-profil ta' dan il-kittieb bravu u storiku.

Min hu l-Kan. Caruana?

Ghaliex il-Kan. Caruana ghadu jigbed lejh din l-attenzjoni kollha? Dan is-sacerdot habrieki halla warajh patrimonju ta' hidmiet u hsibijiet, frott tat-tlugh u nzul mal-mewg tal-hajja mqanqla tieghu.

Kien l-ewwelnett sacerodt skond il-qalb tal-Knisja. Kien bniedem ta' principji sodi. Dun Karm kien mimli zelu, studjuz, kapaci, kittieb tajjeb, storiku, hassieb, surmast, moralista mill-ahjar u fuq kollox bniedem habrieki, jindahal ghax-xoghol imqar iebes u sacerdot b'qalb tad-deheb. Predikatur u oratur maghruf li kull min kien jisemghu kien jinhal b'dak li kien jghid. Kellu fommu tad-deheb, fejn dawk li kienu jafu u jirrispettawh kienu b'xi mod ixebbhuh ma' l-Isqof San Gwann il-Patrijarka ta' Konstantinopli li kien maghruf ghal priedki tieghu u ghalhekk in-nies ta' zmienu kienu laqmuh il-Krizostmu, jigifieri "Fommu tad-Deheb" minhabba l-hlewwa u l-qawwa tal-predikazjoni tieghu. Kif kiteb tant tajjeb fuqu l-habib tieghu, l-Baruni Kelinu Vella Haber, li ghadu mimli bl-ghomor, fejn sthajlu bhal djamant li dwaru jinghad "id-djamant jghix ghal dejjem!"

Il-Kan. Caruana kien jigi t-tieni fost disa' ahwa. Il-genituri tieghu kienu Salvu u Marija mwielda Camilleri. Il-familja Caruana kienet toqghod ftit passi 'l boghod fejn twaqqaf dan il-monument f'giehu, fil-bidu ta' Triq San Gwann, numru 1, tmiss ma' Triq Xandriku. Gie mghammed dakinhar stess li twieled fit-18 ta' Mejju 1883, mill-Kappillan Dun Gwann Camilleri.

Wara li temm l-edukazzjoni primarja, dahal is-Seminarju ta' l-Isqof, u fl-età zghira ta' 15-il sena Karmenu qabad it-triq li kellha twasslu ghas-sacerdozju.  Matul il-kors ta' l-istudju, huwa kellu xi diffikultajiet minhabba nuqqas ta' finanzi peress il-faqar tal-familja tieghu. Izda wara li kiteb Ruma, fis-27 ta' Dicembru 1905, tat il-permess taghha biex ikun jista' jkompli miexi 'l quddiem fl-istudji tieghu. Ghalhekk fl-età ta' 25 sena, gie ordnat sacerdot fil-Katidral minn idejn l-Isqof Mons. Ganmarija Camilleri O.E.S.A.  Il-Prima Messa tieghu giet iccelebrata fil-Milied, fil-25 ta' Dicembru 1908. Il-panegierku ghamilhulu l-habib u benefattur tieghu, id-Duttur tat-Teologija, l-Arcipriet Kogitur, il-Kanonku Tezorier Dun Martin Camilleri.

Ix-xewqa tieghu kienet li jkompli jistudja barra izda ma sab 'il hadd ighinu jsiefer biex ikompli l-istudji, u ghalhekk huwa ntefa' fuq xoghol pastorali. Infatti nsibuh ghal xi zmien jghallem it-Teologija Morali fis-Seminarju ta' Ghawdex. Erba' snin wara, f'Novembru 1911, lahaq ir-raba' Vicendarju tar-rahal tal-Ghasri. Kien ghalihom mhux biss bhala missier spiritwali, izda hadem u stinka kemm felah biex itejjeb il-qaghda socjali mwiergha tal-merhla tieghu kemm individwalment u kemm kollettivament. Dam l-Ghasri ghaxar snin, sal-11 ta' Jannar 1922, meta rega' lura n-Nadur.

Mis-sena 1926 sal-1937 kien ic-cerimonjier per eccellenza tal-kapitlu tan-Nadur.  Nhar it-12 ta' Gunju 1937 ha l-pussess bhala Kanonku tal-Kolleggjata tan-Nadur.  Insibu li mis-sena 1929 kien prokuratur tal-Fratellanza tad-Duluri; wiehed mill-membri tal-Ghaqda ta' San Vincenz ghall-ghajnuna tal-foqra li kienet twaqqfet fin-Nadur fis-sena 1935;  u Assistent-Ekklesjastiku ghaz-zghazagh ta' l-Azzjoni Kattolika fejn tant kien jahdem u jistinka fost iz-zghazagh. Nafu li ta' kull gimgha kien jitla' Malta biex barra li jaghti xi konferenzi kien iqarar ghal sighat twal fl-Azzjoni Kattolika ta' fejn kien ikun.

Fl-eqqel tal-gwerra (1939-1945), fl-4 ta' Gunju 1942 fin-Nadur twaqqfet il-Ghaqda Nazzjonali tal-Bdiewa mill-Baruni Kelinu Vella Haber, u l-Kan. Caruana gie maghzul bhala President ta' l-ghaqda.  Kellu sehem ukoll fl-Ghaqda tas-Sajjieda. Meta spiccat il-gwerra, madwar hames snin wara, beda jahseb biex iwaqqaf monument ghall-vittmi tal-gwerra, izda minhabba l-ispejjez kellu jirtira kollox. Madankollu semma lil dawk li mietu fuq il-bahar fl-uniku ktieb storiku tieghu fuq in-Nadur. Meta l-knisja filjali tal-Qalb ta' Gesù kienet qieghda tigi ddekorata bil-pittura, huwa kellu l-inkarigu li jqassam is-suggetti tal-pittura.

Il-Kan Caruana miet fl-età ta' 72 sena fid-dar tieghu fil-15 ta' Jannar 1956.  Il-funeral sar l-ghada filghodu lejn il-Kolleggjata fejn kien hemm konkorrenza kbira ta' nies. Wara c-cerimonja funebri, gie mehud lejn ic-cimiterju tan-Nadur fejn gie midfun fil-qabar tal-Kappella. Fit-testment tieghu huwa ftakar fil-knisja tal-Ghasri li baqa' jsejhilha Il-Knisja tieghi,  u fost affarijiet ohra, hallielha l-kalci tieghu. Fis-sagristija ta' din il-knisja hemm pittura kbira tieghu u, fl-istess rahal, fis-sena 1989 giet imsemmija triq ghalih, Triq  Dun Karm Caruana - Benefattur 1883-1956.

Hekk ukoll il-Kunsill Lokali tan-Nadur fis-sena 1997, ha hsieb li fost diversi toroq ohra tissemma triq ghal dan il-kittieb tassew bravu. Kien xieraq li ahna n-Nadurin inwaqqfu mafkar f'gieh dan l-ewwel storiku u kittieb Naduri. Il-Kan. Dun Karm Caruana kien tessew patrijott kbir Naduri li kien jixraqlu li jinghatalu dan il-gieh u rispett kbir biex kif kemm il-darba tennieli l-habib taghna Dun Mikiel Attard, "Fl-ahhar isir gustizzja mieghu". 

Kienet lejliet il-festa ta' l-Imnarja, 28 ta' Gunju 1998 meta gie inawgurat il-monument tal-bronz mahdum mill-iskultur u bronzar Joe Chetcuti, li gie imwaqqaf fil-bidu ta' Triq Xandriku. Dan sar ftit passi biss 'il boghod mid-dar fejn il-Kan. Caruana twieled, ghex u miet. Il-kxif sar minn Dun Mikiel Attard, filwaqt li t-tberik sar mill-Isqof, Mons. Nikola G. Cauchi.  Il-habib antik tieghu, il-Baruni Kelinu Vella Haber, qara poezija li kiteb ghall-okkazjoni filwaqt li jiena ghamilt id-diskors.

Kittieb ta' bosta kotba

Il-Kan. Caruana kien bniedem li ma kienx jaf joqghod kwiet, dejjem sejjer. Ghalhekk wara li spicca l-istudji tieghu fis-Seminarju, kompla jistudja wahdu, biex sa ma miet hallielna 12-il ktieb. Insibu li kiteb ukoll diversi artikli fuq il-gurnali li jittrattaw temi spiritwali. Naraw li kien l-ewwel sacerdot Naduri li rnexxielu jippubblika xi ktieb. Barra wiehed, kollha huma spiritwali, frott tal-priedki li kien jaghmel:

Fil-1936 ippubblika l-ewwel zewg kotba tieghu bl-isem ta' "Il-Quddiesa mfissra fiha nnfisha u fic-cerimonji taghha" u "L-Aqwa devozzjoni ta' zminijietna". Fil-1938 ippubblika tliet kotba ohra, "L-Eccessi tal-Hniena tal-Qalb ta' Gesù  ma' kull xorta ta' Midinbin", "Il-Hniena tal-Qalb ta' Gesù", u "Tnax-il Siegha Adorazzjoni mehudin mill-Vangelu." Fil-1945 ippubblika s-sitt ktieb, "Il-Muftieh wahdani tal-Genna jew Il-Qrar" u sena wara fil-1946 ippubblika s-seba u t-tmien  ktieb, "Ic-Centru tar-Religjon jew il-Prezenza Reali ta' Gesù Sagramentat." u "It-Termometru tar-Religjon jew il-Qima tad-Dar ta' Alla."   Fil-1948 ippubblika d-disa u l-ghaxar ktieb, "Il-Muftieh Messagg ta' l-akbar htiega u ta' l-akbar Fejda ghal zminijietna jew il-Messagg ta' Fatima" u "Tnax-il Siegha Adorazzjoni fuq il-Madonna." Fil-1953 ippubblika l-ewwel storja storika tan-Nadur li jigi l-hdax il-ktieb tieghu, "In-Nadur u t-Tempju tieghu Monumentali."  L-ahhar ktieb, it-tnax il-wiehed,i gie ppublikat fil-1955' "Gesù Kristu huwa l-wahdani Bniedem-Alla."

Xi whud minn dawn il-kotba nsibu li kienu gew ippubblikati t-tieni u t-tielet edizzjoni.  Ghalkemm kull ktieb li kiteb fih wiehed x'jaqra u x'jimmedita, l-aktar li baqa' msemmi kien ghal dak li jittratta fuq in-Nadur u t-Tempju tieghu, li din is-sena jaghlaq 50 sena mill-pubblikazjoni tieghu. 

Kien l-ewwel ktieb li nkiteb fuq l-istorja tan-Nadur u fuq l-knisja maestuza tieghu. Min jaqra dan il-ktieb ghandu jintebah bil-patrijottizmu kbir u qawwi tieghu lejn rahal twelidu u dak kollu li jmiss ma' din il-gholja.  Ghalkemm ma kellux il-mezzi kollha necessarji li xjentifikament hemm bzonn li ktieb storiku ghandu jkollu, izda ghamel hiltu kollha biex wasslilna dan il-ktieb li diversi studjuzi ohra ghamlu uzu minnu. Min jaf meta kont ghadni daqxejn ta' tfajjel kemm-il darba qrajtu u flejtu kif ghadni naghmel sal-lum. Sincerament nghid li l-ewwel xrar tan-nar ta' rispett u mhabba  lejn din il-Gholja tan-Nadur li ahna tant inhobbu, dan nafu l-ewwel u l-aktar lil Kan. Dun Karm Caruana minhabba dan il-ktieb storiku tieghu.

Il-Kan. Caruana l-ewwel storiku Naduri, u kittieb storiku ta' zmienu.

Dan il-ktieb ta' 168 pagna jismu "In-Nadur u t-Tempju Tieghu Monumentali." Nibda biex nghid li kieku ma kienx il-habib tieghu, li ghal grazzja ta' Alla ghadu mimli bil-ghomor, il-Baruni Kelinu Vella Haber, ma kienx jara d-dawl.  Kien dan il-habib sincier li ha hsieb biex barra li jarah ippublikat, ha hsieb li jgib in-Nihil Obstat fl-1 ta' Settembru 1953 u l-Imprimatur fis-16 ta' Settembru 1953, it-tnejn mid-djocesi ta' Malta. Kif kiteb tant tajjeb il-Kan. Caruana fil-bidu tal-ktieb: "Inhossni fid-dmir li nrodd hajr lis-Sur Kelinu Vella Haber talli ha f'idejh il-bicca xoghol iebsa li jaghmilha ta' editur ta' dan il-ktejjeb tieghi l-ghaliex kieku x'aktarx li kien jibqa fuq l-ixkaffa".

Min jaqra dan il-ktieb jinduna li verament mhux xi ktieb xjentifiku kif l-istudjuzi ta' l-istorja jixtiequ llum. Izda hija verita li ma jmerija hadd, li ghal bosta snin serva ta' taghrif kbir ghal dawk kollha li xtaqu jkunu jafu xi ftit dwar l-istorja tan-Nadur u l-knisja tieghu.

Il-Kan. Caruana kien sacerdot tassew gharef, qatt ma studja kif ghandu jdomm xjentifikament ktieb ta' storja. L-imhabba li kellu ghan-Nadur gaghlitu jaghmel dan u minkejja l-faqar li kien jghix fih, kif rajna rniexxielu jistampa tnax-il ktieb.  Huwa kellu hafna fatturi kontrieh. Jekk wiehed jara dan kollu jinduna bis-sagrificcji li ghamel biex ippubblika dan il-ktieb ta' storja. Dan gie pubblikat fl-ahhar snin ta' hajtu lejn Ottubru-Novembru 1953, tliet snin qabel ma miet fl-età ta' 72 sena. 

L-ikbar diffikulta li kellu, barra finanzi, kien in-nuqqas ta' dokumenti parrokkjali u dawk tal-Kurja gewwa Ghawdex. F'dawk iz-zminijiet ir-registri u dokomenti ohra kienu jinzammu fid-dar tal-Kappillan u mhux fl-ufficcju tal-parrocca. Mas-superjuri ma tantx kellu relazzjonijiet tajba. Ghalhekk gie michud milli jara d-dokumenti li xtaq jara f'Ghawdex.  Izda mhux hekk gara gewwa Malta fejn kellu diversi hbieb. 

Fil-bidu tal-ktieb tieghu fil-"Keltmtejn liz-Zghazagh Nadurin" huwa jistqarr umilment dan li gej: "Il-gnus kollha jistqarru l-imhabba lejn il-pajjiz fejn twieldu.  Din hija haga sabieha, nobli u qaddisa.  Dan is-sewwa hajjarni biex inrawwem ktejjeb fuq il-grajja tant tan-Nadur kemm tal-knisja taghna tant ghaziza lin-Nadurin kollha.  Dan il-ktejjeb swieli xoghol u studju iebes u kbir.  Barra li qrajt il-manuskritt:  "Il Gozo antico e moderno" tal-Kan. Agius De Soldanis, il-"Guide to Gozo" tas-Sur J.E.H. Gatt;  l-erba' volumi tal-Favre, "Storja ta' Malta u Ghawdex", qallibt ukoll il-manuskritti li jsemmu l-grajjiet ta' Ghawdex, specjalment dawk li jirrigwardjaw in-Nadur, tant fil-Kurja u fil-Katidral ta' Malta, kif ukoll fil-Kapuccini tal-Furjana u fis-Segreterija ta' Ghawdex.  Qrajt ukoll il-Ferris."

Bizzejjed nghidu li l-aktar dokument importanti li huwa ghamel uzu minnu kien jinsab l-arkivju tal-Kattidral ta' Malta, meta l-Isqof Davide Cocco Palmeri qata' f'daqqa l-erba' parrocci fosthom dik tan-Nadur fit-28 ta' April 1688.  Ghamel uzu minnhom kif kien jaf hu. Izda fil-fatt stinka u hadem biex jara d-dokomenti kollha li kien jaf bihom. Qabel ma kiteb dan il-ktieb wettaq dmiru ta' studjuz li kien.

Izda l-Kan. Caruana kien josserva dak kollu li kien jigri madwaru u ghalhekk kiteb l-istorja ta' zmienu.  Hu ddiskriva tant tajjeb mhux biss ir-rahal tan-Nadur izda l-knisja monumentali tieghu. Ta dettalji kollha kif inbniet il-knisja. Kieku ma kienx hu hafna mit-taghrif kien jintilef u jintesa.

Kien jaf jaghti d-dettalji kollha li kienu jigru f'zmienu. Wiehed irid jkun gust mal-Kan. Caruana kif sejjahlu l-istoriku Malti, Patri Alexander Bonnici OFM conv., fit-tieni volum tieghu "IN-NADUR, Grajjiet Kolleggjata u Bazilika Imxebilkin fil-Hajja Socjali ta' Ghawdex." bhala  "Kan. Karm Caruana:  L-Ewwel Storiku tan-Nadur."  

Rigward kittieb ta' storja l-Kan. Caruana ma joqghodx hdejn Patri Bonnici. Izda meta Patri Bonnici kien qieghed jikteb iz-zewg volumi tan-Nadur stqarr li l-ktieb tal-Kan. Caruana kien dejjem miftuh quddiemu. Dan naraw ghaliex barra li jikkwotah diversi drabi, insibu li fl-ewwel volum ghamel referenza ghalih fil-footnotes 27 darba u fit-tieni 47 darba ohra. 

Patri Bonnici fid-dahla ta' l-ewwel volum jikteb hekk: "Fil-qasam ta' l-istorja, l-akbar gieh haqqu li jinghata lill-Kan. Dun Karm Caruana, li stampa l-ktieb "In-Nadur u t-Tempju Tieghu Monumentali".  Sincerament, jien ssahhart wara dan il-ktieb, specjalment ghall-hila deskrittiva ta' l-Awtur.  Hu qala' b'mod haj hafna n-Nadur ta' zmienu. Imma Caruana ma kellux dokumenti bizzejjed f'idejh biex jistudja l-imghoddi tan-Nadur." 

Hawn naraw li ghalkemm il-Kan. Caruana  ma kienx storiku kbir ta' l-imghoddi izda kien zgur STORIKU KBIR TA' ZMIENU.  Nafu li nkitbu hafna kotba storici ta' zmienhom minghajr l-ebda referenza wahda u ghadhom sal-gurnata tal-lum jigu kkowtati ghal-awtenticità taghhom.

Ghalkemm il-Kan. Caruana  qatt ma tghallem kif jikteb ktieb storiku billi jnizzel ir-referenzi tal-kwotazzjonijiet li jkun qieghed jikkwota, insibu li ghamel tliet referenzi fejn huma forma ta' spjegazzjoni aktar milli ta' referenza. Nafu wkoll li semma aktar minn semplici tliet kotba. Barra dawk li digà semmejt insibu li ghamel uzu minn Abela Ciantar, "History of Malta" ta' Debono,  "History of Man in Malta" ta' Dr. Laferla, "Malta Cananea" ta' Annibale Preca, u ta' Patri Pelagju.  Izda l-aktar li kkwota kienu z-zewg kotba ta' l-istoriku maghruf Ghawdxi, il-Kan. Gian Piet Frangisk Agius De Soldanis fejn jaghmel referenza ghalihom ghal aktar minn 40 darba.

Minn dan il-ktieb storiku, jiena sejjer nikkwota biss id-dedika li l-Kan. Caruana niseg fil-bidu ta' dan il-ktieb:  

DEDIKA
LILKOM
SISIEN EWLENIN TAL-KNISJA NISRANIJA
DIRGHAJN TAL-FEDDEJ KRISTU GESÙ
PRINCIPI TAX-XIRKA APOSTOLIKA
PIETRU U PAWLU
LI MISSSERIJIETNA GHAZLU U HATRU
BHALA PROTETTURI U PATRUNI TAGHHOM
DAN IL-KTEJJEB
LI JITKELLEM FUQ IN-NADUR
U IKTAR FUQ IL-MAQDES
LI LILKOM  MISSERIJIETNA
BL-IKBAR IMHABBA WAQQFU
GHALL-IKBAR GIEH U QIMA TAGHKOM
NOFFRI U NIKKUNSAGRA

Kif ukoll jien hadt hsieb biex fil-Kolleggjata-Bazilika tfakkar dan l-aveniment importanti fl-istorja taghha billi ghal festa ta' l-Imnarja, tellajna daqsxejn ta' wirja fin-nicca ta' l-istatwa titulari. F'din il-wirja fost l-ohrajn kien hemm il-bust tal-gibs tal-Kan. Karm Caruana li huwa kopja tal-monument tal-bronz.  Mieghu kien hemm esebiti xi manuskritti u kopja tal-ktieb storiku.